PSR jako ewolucja nurtu systemowego w terapii

Podejście skoncentrowane na rozwiązaniach (dalej: PSR, ang. Solution Focused Approach – SFA) jest wyraźnie umiejscowione w ramach epistemologii systemowej. Steve de Shazer oraz Insoo Kim Berg – twórcy i liderzy ośrodka terapeutycznego z Milwaukee, w ramach którego powstawało to podejście, szkolili się w Mental Research Institute w Palo Alto w Kaliforni. Zetknęli się tam z myśleniem systemowym, które wywarło na nich niewątpliwy wpływ. Źródła inspiracji do powstania podejścia skoncentrowanego na rozwiązaniach stanowiły między innymi idee systemów cybernetycznych, pomysły G. Batesona, a szczególnie J. Weaklanda (więcej: Szczepkowski J., 2023). W terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach (TSR, ang. Solution Focused Brief Therapy – SFBT) nadal obecne są idee strategicznej terapii krótkoterminowej (McKergow, 2021).

Pellegrini (2009), uznając PSR/TSR (ang. SFA/SFBT) jako przynależną do grup terapii systemowej drugiego rzędu, pisze tak:

„Szkoły terapii systemowej drugiego rzędu zostały zainspirowane myślą postmodernistyczną i konstrukcjonistyczną, w szczególności zasadą, że rzeczywistość, którą terapeuci obserwują, jest subiektywna, a percepcje są kształtowane przez własne teoretyczne uzasadnienie, kulturę i przekonania terapeutów. Język jest postrzegany jako centralny element konstrukcji i utrzymania definicji i percepcji problemów” (tamże, s. 274).

Wymienione podejścia podkreślają subiektywny charakter rzeczywistości tworzonej przez jednostkę oraz proces współkonstruowania znaczeń, jaki ma miejsce podczas spotkań terapeutycznych. Zgodnie z tymi założeniami, upatrują one kluczową rolę w języku, który stanowi podstawowe narzędzie w konstruowaniu i utrzymywaniu skutków postrzegania rzeczywistości (więcej: Cierpka A., 2023). W ramach tej perspektywy terapeuci podejścia skoncentrowanego na rozwiązaniach, współpracując z klientem, świadomie rezygnują z pozycji eksperta w relacji terapeutycznej, uznając, że to klient jest najlepszym znawcą swoich doświadczeń i życia oraz posiada wszelkie zasoby do określenia swojej dalszej drogi. Zamiast dostarczać gotowych rozwiązań terapeuci poprzez zadawanie pytań angażują się w proces konstruowania preferowanej wizji przyszłego życia klienta oraz użytecznych strategii jej realizacji, zgodnych z tym, co najbardziej „chciane” w określonym kontekście życia klienta. Przyjęcie takiej perspektywy umożliwia zachowanie postawy szacunku i neutralności do wyborów klienta oraz wzmacniania jego eksperckiej pozycji (Ajmal i Rees, 2001; de Shazer, 1987; George, Iveson i Ratner, 1999). Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach nie polega na rozwiązywaniu problemów w tradycyjnym znaczeniu, lecz na poszukiwaniu i wzmacnianiu tego, co już działa w życiu klienta, oraz badaniu, jak może on użytkować te zasoby w aktualnej sytuacji, aby „żyło mu się lepiej”. Terapeuci poprzez pytania przesuwają uwagę z opisów przesyconych problemami na tzw. wyjątki, w których problem jest mniej widoczny lub całkowicie nieobecny. Kluczowym aspektem jest nie tyle analiza problemu czy jego przyczyn, ile identyfikacja i wzmocnienie skutecznych strategii i zachowań, które już występują w życiu klienta, choć mogą być przez niego niedostrzegane.

Ewolucja myśli i praktyki terapeutycznej w oparciu o teorie postmodernistyczne dotyczy oczywiście nie tylko systemowego podejścia w psychoterapii. Zwrot w filozofii podejścia do klienta dokonał się w szerszym zakresie. Poniższy schemat obrazuje, jakie znaczenie miał postmodernizm dla rozwoju podejść terapeutycznych i praktyki w relacjach niezależnie od konkretnej szkoły psychoterapii (Moggia, 2020: 31).

Źródło: Moggia, D., 2020; przedruk za zgodą Autora.

Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach pozostaje zatem w grupie systemowych podejść do pracy z jednostkami, parami i rodzinami jako efekt ich ewolucji i przemian bazujących na ontologicznych i epistemologicznych założeniach konstrukcjonizmu społecznego. TSR skupia się na procesie współtworzenia znaczeń między terapeutą, a klientami, kładąc nacisk na budowanie rozwiązań, wykorzystanie zasobów klientów oraz identyfikowanie wyjątków od problemów (między innymi poprzez pytanie: „Kiedy było inaczej?”). Terapeuta z klientem bada, w jaki sposób te elementy mogą przyczyniać się do osiągnięcia pożądanej przyszłości. TSR postrzega terapię jako relację egalitarną, w której terapeuta jest ekspertem w zadawaniu pytań, a klienci są ekspertami w odniesieniu tych pytań do swoich życiowych doświadczeń (Finlayson, Turns i Jordan, 2019). Owa komplementarność pozycji eksperckich stanowi bazę procesu współtworzenia znaczeń i definiowania rzeczywistości, także jej preferowanej wersji.

TSR jest także podejściem stale rozwijającym się, koncepcją ewoluującą w czasie dzięki wiedzy i doświadczeniom, o co apelował sam jej twórca. W pierwszych książkach opisujących założenia i zasady pracy w Podejściu Skoncentrowanym na Rozwiązaniach de Shazer wyraźnie opierał się na myśleniu systemowym – jak sugeruje nawet sam tytuł jego pierwszej książki: Patterns of Brief Family Therapy: An Ecosystemic Approach (tłum. Wzory krótkoterminowej terapii rodzinnej: Jedno podejście ekosystemowe). Istotny jest również fakt, że wiele publikacji dotyczących TSR była i jest publikowana w renomowanych czasopismach dotyczących koncepcji i terapii systemowych.

Opisane zjawiska dobrze ilustrują klasyczne teksty twórców, np.:

• De Shazer S., Molnar A. (1984) – omawiany jest tu m.in. koncept holizmu (tzn. całości) w systemie terapeutycznym, który umożliwia rozpoczęcie zmiany w dowolnym miejscu systemu. W związku z konceptem holizmu de Shazer (1985) uznał później, że obecność wszystkich członków systemu w trakcie sesji terapeutycznych jest zbędna. Aby w całym systemie pojawiła się zmiana, wystarczy jego jeden element, tzn. osoba najbardziej zmotywowana do zmiany. Przedstawione są tutaj także użyteczne interwencje zaobserwowane w ramach Brief Family Therapy Center (BFTC).
• De Shazer S. (1984) – słynna publikacja, która zaznacza „narodziny” nurtu, gdzie de Shazer argumentuje ważne koncepty PSR/TSR obok konceptów terapii systemowej – homeostazy i morfogenezy, tzn. tendencji do zachowania równowagi, stabilności oraz tendencji do zmiany.

Aktualnie w wielu publikacjach wątki te poszerzane są w badaniach naukowych, które potwierdzają skuteczność TSR¹. Dobrym przykładem jest tu przegląd systematyczny prowadzony przez Franklin i in (2017), który pokazuje związki pomiędzy specyficznymi elementami podejścia skoncentrowanego na rozwiązaniach oraz ich pozytywnym efektem w różnych sferach życia klientów. Również inne źródła (Beyebach M., Carranza V. E. (1997), Beyebach M., Rodríguez-Sánchez M.S., Arribas de Miguel J., De Vega M.H., Hernández C., Rodríguez-Morejón A. (2000), Chang J., Nylund D. (2013), Choi J.J. (2020), Handley V., Turns B., Chavez M. i wsp.: (2021), Lee M.Y. (1997), Turns B.A., Dansby Olufowote R., Jordan S.S. i wsp. (2022), Zimmerman T.S., Prest L.A., Wetzel B.E. (1997) pozwalają poszerzyć wiedzę na temat skuteczności PSR/TSR, kierunku jego rozwoju, a zarazem dostrzec, że proces ten ma ciągłość i łączność z podejściem systemowym.

Jedną z egzemplifikacji opisywanych treści jest fakt, iż technika „Pytanie o cud” oraz typologia relacji terapeutycznych charakterystyczna dla podejścia skoncentrowanego na rozwiązaniach według modelu z Milwaukee (relacja goszczenia, narzekania lub współpracy) są używane w ramach szeroko rozumianej terapii systemowej. Przykładowo znajdziemy je w tekstach: Yu F. (2019), Pytanie o cud; Miller J.K., Slive A. (2004), Relacja terapeuta-klient.

Podsumowując, krótkoterminowa Terapia Skoncentrowana na Rozwiązaniach wymieniana jest jako jedna z głównych szkół postsystemowych, do których także zaliczane są tak znane podejścia, jak terapia dialogiczna Harlene Anderson, zespół odzwierciedlający Toma Andersena oraz terapia narracyjna (Michael White oraz David Epston) i jest uznawana jako efekt ewolucji myśli systemowej (Chrząstowski i de Barbaro, 2011). Jej skuteczność jest potwierdzona wieloma publikacjami wyników badań w renomowanych czasopismach naukowych.

Oddając na koniec głos klientom, pozwalamy sobie zacytować (za zgodą Autorki) jej komentarz na zakończenie terapii TSR:

„Nie wiedziałam, że ja to wszystko mam… Przyszłam zrozpaczona i bezradna, a te pytania… One mi otworzyły jakąś klapkę, wie Pani? A najlepsze jest to pytanie „Co jest lepiej?”. Ja to już noszę w głowie, ja sobie to przepowiadam. No i wiem, że to wszystko już potrafię na 9! Kosmos!”.

Opracowanie: dr hab. Anna Cierpka, dr Anna Gulczyńska, mgr Adrian Kondraciuk, prof. UKW dr hab. Jacek Szczepkowski, dr Agata Woźniak, dr Andreea Żak